Sık sorulan sorular

Her sorunun altında kısa ve sade bir cevap var. Konuyu daha derin merak edenler için bazı soruların altında güncel bilimsel çalışmalara dayanan ayrıntılı bilgi ve kaynaklar yer alıyor.

Şaşılık nedir?

Şaşılık, iki gözün görme eksenleri arasındaki paralelliğin bozulmasıdır; yani iki göz aynı noktaya bakmaz. Kayma içe, dışa, yukarı ya da aşağı doğru olabilir. Belirgin olabileceği gibi, dışarıdan fark edilmeyecek kadar hafif de olabilir.

Ayrıntılı bilgi ve kaynaklar

Şaşılık çocukluk çağının en sık göz sorunlarından biridir; farklı toplumlarda çocukların yaklaşık %2–5'inde görülür. Çocukluk çağı şaşılıklarının en sık türleri akomodatif (gözlükle düzelen) içe şaşılık ve aralıklı dışa şaşılıktır.2

Bebeğimin gözleri arada bir kayıyor. Bu normal mi, kendiliğinden geçer mi?

"Bebeklik şaşılığı, büyüyünce geçer" diye bir kural yoktur. Gözünde kayma fark edilen her bebek, yaşı ne olursa olsun bir göz uzmanına gösterilmelidir. Özellikle ilk 6 ayda başlayan kaymalar, görme gelişimini en ağır etkileyen şaşılık türüdür ve tedavide gecikmek kalıcı görme kaybına yol açabilir.

Ayrıntılı bilgi ve kaynaklar

Araştırmalar, sağlıklı yenidoğanların çoğunda ilk haftalarda çok kısa süreli, gelip geçici göz kaymaları görülebildiğini ve bunların çoğunun 2–3 aylıkken kaybolduğunu gösteriyor. Ancak sürekli bir kayma ya da 3–4 aylıktan sonra devam eden kayma normal kabul edilmez ve muayene gerektirir. İlk haftalarda sık kayma görülen bebeklerde ileride şaşılık ya da gözlük gerektiren göz kusuru gelişme olasılığı yaklaşık üç kat daha yüksek bulunmuştur.3,4,5

Çocuğumun gözünde kayma olup olmadığını evde nasıl anlarım?

Çocuğunuzun karşısında küçük bir el feneri tutup ona bakmasını sağlayın. Işığın yansıması iki gözde de göz bebeğinin tam ortasına düşüyorsa büyük olasılıkla kayma yoktur; yansımalardan biri göz bebeğinin kenarına kayıyorsa şaşılık olabilir (Hirschberg testi). Ayrıca baktığı şeyi izlerken başını bir yana eğmesi ya da çevirmesi, özellikle parlak ışıkta tek gözünü kapatması da şaşılık belirtisi olabilir. Şüphe varsa mutlaka bir göz uzmanına gösterin; evde yapılan bu kontrol muayenenin yerini tutmaz.

Şaşılık gözlükle düzelir mi?

Bazı şaşılıklar evet. En sık görülen tür olan akomodatif (uyumsal) içe şaşılık, çoğunlukla yüksek hipermetropiye bağlıdır: çocuk net görmek için sürekli odak ayarı yapar ve bu çaba gözleri içe çeker. Doğru gözlük takıldığında gözler düzelir ve gözlük takıldığı sürece kayma olmaz. Bu durumda gözlük bir aksesuar değil, bir ilaçtır; bebeklikten itibaren bile düzenli kullanılmalıdır.

Ayrıntılı bilgi ve kaynaklar

Uluslararası kılavuzlara göre tedavide ilk adım, göz damlasıyla yapılan (sikloplejik) muayenede ölçülen hipermetropinin tamamını düzelten gözlüktür ve gözlük gün boyu takılmalıdır; aralıklı kullanımda göz uyum çabasını hiç bırakamaz. Akomodatif içe şaşılık genellikle 1–3 yaşları arasında ortaya çıkar. Gözlüğe rağmen belirgin bir kayma kalıyorsa ("kısmi akomodatif" şaşılık), kalan kısım için ameliyat gerekebilir.1,6

Şaşılık ameliyatı ne zaman yapılmalı?

Ameliyat zamanı şaşılığın türüne göre değişir. Hayatın ilk 6 ayında başlayan (infantil) şaşılıklarda zaman çok önemlidir ve bu çocukların en geç 2 yaşına kadar ameliyatla düzeltilmesi gerekir. Daha geç başlayan şaşılıkların bir kısmı gözlük ve ortoptik tedaviyle düzelir; düzelmeyenlerde bir ya da birkaç ameliyat gerekebilir.

Ayrıntılı bilgi ve kaynaklar

İnfantil içe şaşılıkta erken ve geç ameliyatı karşılaştıran en büyük ileriye dönük çalışma olan Avrupa çok merkezli ELISSS çalışmasında, erken ameliyat edilen çocuklarda 6 yaşında kaba derinlik algısı (stereopsis) daha iyi bulunmuştur. Daha küçük çalışmalarda 8 aylıktan önce ameliyat edilen çocukların %96'sında, 2 yaşından sonra ameliyat edilenlerin ise %50'sinde iki gözle birlikte görme yanıtı saptanmıştır. Bu konuda randomize kontrollü çalışma bulunmamakla birlikte, kanıtlar genel olarak erken ameliyatı desteklemektedir.7,8,9

Şaşılık göz tembelliğine yol açar mı?

Evet. Bir göz kaydığında beyin o gözden gelen görüntüyü kullanım dışı bırakır ve o gözün görme gelişimi durur; buna göz tembelliği (ambliyopi) denir. Görme sistemi yaklaşık 10–12 yaşına kadar gelişmeye devam eder; tembellik bu dönemde fark edilip tedavi edilirse görme büyük ölçüde kazanılabilir. Bu yüzden erken teşhis çok önemlidir.

Ayrıntılı bilgi ve kaynaklar

Eskiden 7 yaşından sonra tedavinin işe yaramadığı düşünülürdü. ABD'deki PEDIG grubunun randomize çalışmaları, 7–17 yaş arasındaki çocukların bir kısmının da tedaviye yanıt verdiğini göstermiştir: daha önce hiç tedavi görmemiş 13–17 yaş grubunda yaklaşık her iki çocuktan biri yanıt vermiştir. 7–12 yaş arası çocuklarda göz kapama ile atropin damlası benzer başarı sağlamış, ancak çocukların ancak beşte biri tam görmeye yakın düzeye ulaşabilmiştir. Kısacası geç kalınmış olsa bile denemeye değer, ama en iyi sonuç her zaman erken tedaviyle alınır.10,11

Yetişkinlerde de şaşılık olur mu?

Evet. İleri yaşlarda başlayan şaşılıklar hem estetik bir sorun oluşturur hem de çift görmeye yol açarak rahatsızlık verir. Göz kaslarını ya da sinirlerini etkileyen felçler yetişkinlerde sık görülen nedenlerdendir.

Çocuklarda göz muayenesi ne zaman yapılmalı?

Hiçbir şikâyeti olmayan sağlıklı çocuklarda bile göz kontrolleri ideal olarak doğumdan hemen sonra, en geç 2 yaşına kadar ve okul öncesinde (5 yaş) yapılmalıdır. Erken doğan bebeklerde ilk göz muayenesi doğumdan sonraki ilk 3 hafta içinde yapılmalıdır. Gözünde kayma fark edilen, başını eğerek bakan ya da yakın çalışmada yorulan çocuklar ise yaşları ne olursa olsun beklemeden muayene edilmelidir.

Kaynaklar
  1. Sprunger DT, Lambert SR, Hercinovic A, ve ark. Esotropia and Exotropia Preferred Practice Pattern®. Ophthalmology. 2023;130(3):P179–P221.
  2. Çocukluk çağı şaşılık sıklığı (%4–5): pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2258131; çocukluk şaşılık türlerinin dağılımı (Mohney): American Academy of Ophthalmology, Disease Review – Nonaccommodative Comitant Esotropia.
  3. Horwood A. Does neonatal ocular misalignment predict later abnormality? Eye. 2001.
  4. Horwood A. Too much or too little: neonatal ocular misalignment frequency can predict later abnormality. Br J Ophthalmol. 2003;87(9):1142–1145.
  5. Sondhi N, Archer SM, Helveston EM. Development of normal ocular alignment. J Pediatr Ophthalmol Strabismus. 1988;25(5):210–211.
  6. American Academy of Ophthalmology. Strabismus: Accommodative Esotropia (Disease Review).
  7. Simonsz HJ, Kolling GH, Unnebrink K. Final report of the Early vs. Late Infantile Strabismus Surgery Study (ELISSS). Strabismus. 2005;13(4):169–199.
  8. Relationship between stereopsis outcome and timing of surgical alignment in infantile esotropia (8 aydan önce, 8–24 ay ve 24 aydan sonra ameliyat edilen 76 hasta).
  9. Very early surgery in essential infantile esotropia: literatür derlemesi. pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9023972.
  10. Scheiman MM, Hertle RW, Beck RW, ve ark. Randomized trial of treatment of amblyopia in children aged 7 to 17 years. Arch Ophthalmol. 2005;123(4):437–447.
  11. Pediatric Eye Disease Investigator Group. Patching vs atropine to treat amblyopia in children aged 7 to 12 years. Arch Ophthalmol. 2008;126(12):1634–1642.

Bu bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; muayenenin yerini tutmaz.